گسترش مصرف دخانیات در میان دانش‌آموزان و نیاز به مداخلات پیشگیرانه در بروجن

مصرف دخانیات در میان دانش‌ آموزان یکی از چالش‌های جدی سلامت عمومی در جهان است. این پدیده نه‌تنها پیامدهای جسمی، بلکه تبعات روانی، اجتماعی و تحصیلی گسترده‌ای برای نسل جوان به‌دنبال دارد. در ایران نیز روند مصرف سیگار، قلیان و سایر فرآورده‌های دخانی در میان نوجوانان، به‌ویژه در مقاطع متوسطه دوم، به‌طور نگران‌کننده‌ای رو به افزایش است.

شهرستان بروجن به‌عنوان یکی از مناطق پرجمعیت استان چهارمحال و بختیاری، از این روند مستثنا نیست. در سال‌های اخیر، گزارش‌هایی از مصرف دخانیات در میان دانش‌ آموزان این شهرستان منتشر شده است که زنگ خطر را برای خانواده‌ها، مسئولان آموزش و پرورش، نهادهای سلامت و فعالان اجتماعی به صدا درآورده است. این مقاله از فراز بام ایران، با بررسی ابعاد مختلف گسترش مصرف دخانیات در میان دانش‌آموزان بروجن، به ضرورت مداخلات پیشگیرانه در این زمینه می‌پردازد.

افزایش مصرف دخانیات در سطح کشور و تأثیر آن بر نوجوانان براساس پیمایش ملی مصرف مواد دخانی توسط وزارت بهداشت (سال ۱۴۰۰)، حدود ۷.۴٪ نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله کشور تجربه مصرف سیگار داشته‌اند و بیش از ۲۰٪ آن‌ها قلیان را امتحان کرده‌اند. این آمار در شهرهای کوچک و متوسط گاه بالاتر است؛ چراکه نظارت‌ها کمتر و دسترسی به قلیان و سیگار آسان‌تر است. در مدارس پسرانه، به‌ویژه در مقطع متوسطه دوم، گزارش‌های متعددی از مصرف گروهی قلیان در خانه‌ها، باغ‌ها و حتی اطراف مدارس وجود دارد.

وضعیت مصرف دخانیات در میان دانش‌ آموزان بروجن طبق گزارشی غیررسمی از یکی از مدیران آموزش و پرورش شهرستان بروجن (۱۴۰۲)، بیش از ۱۵٪ دانش‌آموزان پسر در دوره دوم متوسطه تجربه مصرف سیگار یا قلیان را داشته‌اند. در بین دختران این رقم کمتر اما رو به افزایش است و نگرانی والدین را دوچندان کرده است. برخی والدین از تجمع نوجوانان در پارک‌ها، قهوه‌خانه‌ها و مکان‌های خلوت اطراف شهر برای مصرف قلیان گلایه دارند. همچنین در مدارس، معلمان با دانش‌آموزانی مواجه می‌شوند که بوی دود سیگار از لباس آن‌ها به مشام می‌رسد یا با آثار بی‌حوصلگی، پرخاشگری و افت تحصیلی ناشی از مصرف مواجه‌اند.

دلایل اصلی گرایش به مصرف دخانیات در میان دانش‌ آموزان

1. فشار گروه همسالان: در اکثر موارد، نوجوانان اولین تجربه مصرف را در جمع دوستان نزدیک انجام می‌دهند. پذیرش اجتماعی در گروه، یکی از عوامل اصلی آغاز مصرف است.
2. کنجکاوی و هیجان‌طلبی: نوجوانان تمایل دارند تجربه‌های جدید را امتحان کنند. مصرف دخانیات، به‌ویژه قلیان، در بسیاری از فرهنگ‌ها کمتر تابو محسوب می‌شود.
3. نبود آموزش مهارت‌های نه گفتن: دانش‌آموزانی که توانایی رد قاطع پیشنهاد دوستان را ندارند، بیشتر در معرض مصرف دخانیات هستند.
4. محیط خانوادگی نامناسب: خانواده‌هایی که در آن‌ها والدین یا سایر اعضا سیگار یا قلیان مصرف می‌کنند، احتمال مصرف نوجوانان را چند برابر می‌کنند.
5. نبود تفریحات سالم: در بروجن، کمبود مراکز تفریحی برای نوجوانان موجب شده آن‌ها اوقات فراغت خود را در پارک‌ها یا فضاهای غیراستاندارد سپری کنند.

پیامدهای جسمی، روانی و اجتماعی مصرف دخانیات در میان دانش‌ آموزان

مصرف دخانیات در سنین پایین باعث وابستگی زودرس به نیکوتین شده و زمینه‌ساز ابتلا به بیماری‌های قلبی، ریوی، ضعف سیستم ایمنی و حتی سرطان در آینده می‌شود. از نظر روانی، نوجوانان مصرف‌کننده دخانیات معمولاً با افت عزت نفس، پرخاشگری، افسردگی، و گاهی تمایل به مصرف سایر مواد مخدر مواجه‌اند. از منظر اجتماعی نیز، این نوجوانان بیشتر در معرض ترک تحصیل، افت شدید عملکرد درسی، فاصله گرفتن از خانواده و بزهکاری قرار می‌گیرند.

اقدامات انجام‌شده در بروجن برای مقابله با این معضل

• در سال ۱۴۰۱، آموزش و پرورش بروجن با همکاری شبکه بهداشت شهرستان، دوره‌هایی تحت عنوان “مهارت‌های زندگی و پیشگیری از اعتیاد” در برخی مدارس برگزار کرد که حدود ۸۰۰ دانش‌آموز در آن شرکت کردند.
• در تعدادی از مدارس متوسطه، مشاورانی با آموزش تخصصی در حوزه پیشگیری از مصرف دخانیات مستقر شدند.
• همچنین در برخی پارک‌های پر تردد، بنرهای آموزشی در مورد مضرات مصرف قلیان و سیگار نصب شد.

اما این اقدامات هنوز پراکنده، محدود به مدارس خاص و بدون تداوم بوده است.

نیازهای فوری برای مداخلات پیشگیرانه مصرف دخانیات در میان دانش‌ آموزان بروجن

1. آموزش همگانی مستمر: اجرای طرح آموزش مهارت‌های زندگی در تمام مدارس بروجن به‌صورت ساختاریافته و چندساله ضروری است.
2. حضور مشاوران حرفه‌ای: لازم است مشاوران مدارس با تخصص در حوزه پیشگیری از رفتارهای پرخطر، به تعداد کافی در همه مدارس حضور یابند.
3. فرهنگ‌سازی در خانواده‌ها: آموزش والدین در مورد تأثیر رفتارهای آنان بر فرزندان و نحوه تعامل صحیح با نوجوانان می‌تواند نقش پیشگیرانه مؤثری داشته باشد.
4. توسعه مراکز تفریحی و ورزشی: ایجاد فضاهای جذاب و سالم برای گذران وقت نوجوانان در محله‌ها و روستاهای اطراف بروجن ضروری است.
5. نظارت و برخورد با فروشندگان دخانیات به نوجوانان: نظارت بیشتر بر مغازه‌ها، دکه‌ها و کافه‌ها در اطراف مدارس می‌تواند دسترسی نوجوانان به سیگار و قلیان را محدود کند.

نقش نهادهای غیردولتی و اجتماعی سازمان‌های مردم‌نهاد، گروه‌های داوطلب سلامت و شوراهای دانش‌آموزی می‌توانند با برگزاری کمپین‌های آگاهی‌بخش، جشنواره‌های بدون دخانیات، و مسابقات فرهنگی – هنری با موضوع زندگی سالم، فرهنگ نه به دخانیات را در میان دانش‌آموزان ترویج دهند.

نتیجه‌گیری

 گسترش مصرف دخانیات در میان دانش‌ آموزان، به‌ویژه دانش‌آموزان، تهدیدی جدی برای سلامت جسمی و روانی آینده‌سازان کشور است. شهرستان بروجن نیز با وجود اقدامات محدود انجام‌شده، با روند افزایشی این پدیده روبه‌روست. برای مقابله با این بحران، به اقداماتی همه‌جانبه و هماهنگ میان آموزش و پرورش، شبکه بهداشت، خانواده‌ها، نهادهای فرهنگی، رسانه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد نیاز است. تنها با آموزش، فرهنگ‌سازی، ایجاد امکانات سالم و نظارت دقیق می‌توان مسیر زندگی سالم را برای نوجوانان ترسیم کرد.

منابع:

1. https://behdasht.gov.ir
2. https://tobacco.ir
3. https://irna.ir/news/85032195
4. https://salamat.gov.ir
5. https://sharghdaily.com/fa/main/detail/340048